I. CHARAKTERYSTYKA JEZIORA GOSZCZA

1.      Położenie geograficzne

Jezioro Goszcza położone jest na Pojezierzu Łagowskim   zajmującym   północno-wschodnią   część   Pojezierza  Lubuskiego   wchodzącego    w   skład   Pojezierza   Południowo Bałtyckiego. W  układzie  dziesiętnego  podziału fizyczno geograficznego Polski Pojezierze Łagowskie znajduje się pod numerem 315,42 [Kondracki, 1988]. Specyficzną    cechą    Pojezierza    Lubuskiego jest jego położenie  w  granicach zasięgu ostatniego zlodowacenia , z czego wynikają dla regionu konsekwencje   geomorfologiczne,   hydrograficzne   i glebowe.  Położenie jeziora przedstawiono  na rysunku nr 1 i w tabeli nr 1.    Na  Pojezierzu  Łagowskim występują zaburzone pod naciskiem lodowca  osady  czwartorzędowe  i  trzeciorzędowe  (te  ostatnie zawierają  pokłady  węgla  brunatnego), tworzące wysokie cokoły. Najwyższym  wzniesieniem  jest  szczyt  Bukowca  (227 m n.p.m.). Powierzchnia tego mezoregionu wynosi  1989 km2.

     Jezioro Goszcza położone jest 200 m na południowy zachód od miejscowości Lubrza,  będącej siedzibą gminy, oraz na północ od wsi Nowa Wioska. Zabudowania tej wsi dochodzą do południowych brzegów jeziora. Pod względem hydrograficznym jezioro Goszcza należy do zlewni rz. Paklicy, dopływu rz. Obry, będącej dopływem Warty. Położone jest w głębokiej na 10 - 30 m i szerokiej na 400 - 2000 m rynnie polodowcowej jordanowsko - niesulickiej, ciągnącej się na długości 36 km [Żynda, 1976]. Najlepszy dojazd bezpośrednio do brzegu jeziora jest od strony wsi Nowa Wioska, bądź do brzegu wschodniego od strony miejscowości Lubrza.  Jezioro Goszcza jest jeziorem polodowcowym. Powstało w okresie zlodowacenia bałtyckiego na skutek erozji subglacjalnej wód roztopowych lodowca. Po ustąpieniu lodowca misa jeziora była wypełniona martwym lodem, który po ociepleniu klimatu uległ roztopieniu. Jezioro jest sztucznie piętrzone na jazie poniżej miejscowości Lubrza, na wysokość  ok. 2 metrów.

2.- Morfometria

Jezioro Goszcza posiada powierzchnię 48,0 ha. Jezioro jest głębokie (głębokość maksymalna jeziora  20,2 m, a średnia 7,7 m). Podstawowe dane morfometryczne jeziora pokazuje tabela nr 2. Jezioro ma charakter rynnowy, co szczególnie jest widoczne na planie batymetrycznym (załącznik nr 1). Maksymalne głębokości powyżej 15 m tworzą rynnę o kierunku z północy na  południe. Jezioro jest wcięte w zachodnią krawędź rynny jordanowsko niesulickiej, która tworzy tu jakby kieszeń. Brzegi północno - zachodnie, zachodnie, południowe oraz południowo - wschodnie są bardzo strome, natomiast brzegi wschodnie jeziora są płaskie a miejscami nawet podmokłe. Najbardziej stromy  brzeg występuje od strony południowo zachodniej, gdzie różnica wysokości między lustrem wody a szczytami okolicznych wzgórz dochodzi do 32 m. Od strony wschodniej brzeg jeziora jest płaski, maksymalne różnice między zwierciadłem wody a terenem dochodzą do 5 metrów. Tutaj zlokalizowane są ośrodki wypoczynkowe. Jezioro od tej strony jest stosunkowo płytkie. Od strony naturalnego dopływu do jeziora i odpływu pobrzeże jest bagniste. Dopływ na dnie jeziora z naniesionych osadów utworzył  znaczny stożek napływowy. ["Monografia...", 1980]. Obecny dopływ do jeziora jest sztucznie przekopanym kanałem łączącym jezioro Lubie z jeziorem Goszcza z dopływającym do niego kanałem Rakownik (Niesulickim) dawniej połączonym z jeziorem Niesulickim. Kanał jest przerwany i zasypany przez drogę w miejscowości Mostki. Jezioro w głównej mierze  jest zasilane przez wody podziemne [Choiński, 1979]. Badania geotechniczne wykonane w odległości około 350 m od jeziora, w ciągu drogi Nowa Wioska Lubrza wskazują na istnienie konaktu hydraulicznego pomiędzy jeziorem a wodami podziemnymi znajdującymi się w rynnie. Profil geologiczny wygląda następująco: gleba piaszczysta  0,0  -  0,9 m, torfy i gytie  0,9 -  2,5 m, piaski drobne i średnie  2,5  -  7,0 m, gliny pylaste  7,0  - 10,0 m. Głębiej występują piaski drobne. Deniwelacje poszczególnych warst wynoszą około 1 m. Woda podziemna ma zwierciadło lekko napięte. Występuje pod torfami na głębokości 1,9 - 2,5 m. Stabilizuje się na głębokości 1,5 - 1,6 m czyli na rzędnej 69,5 m n.p.m.. Woda w drugiej warstwie wodonośnej stabilizuje się na rzędnej 67,0 m n.p.m.. Wahania lustra wody powierzchniowej wg obserwacji wizualnych na filarach starego mostu [Zięba, 1970] w kanale dopływającym do jeziora a więc i w jeziorze wynoszą ok. 0,8 m. Wykaz izobat jeziora Goszcza wraz z wyliczoną powierzchnią i objętością poszczególnych warstw przedstawia tabela nr 3. Karta batymetryczna opracowana przez Instytut Rybactwa Śródlądowego w 1964 roku przedstawiona jest w załączniku nr  2.

3. - Roślinność

Roślinność wynurzona jeziora Goszcza zajmuje około 66 % długości linii brzegowej. Jest ona bardzo słabo rozwinięta od strony zachodniej i silnie rozwinięta od strony wschodniej. Pas roślinności wynurzonej osiąga maksymalną szerokość w części północno wschodniej gdzie dochodzi do 80 m. W pasie roślinności wynurzonej przeważa trzcina trzcina pospolita (Phragmites communis), pałka wąskolistna (Typha angustifolia) i tatarak zwyczajny (Acorus calamus). Natomiast w pasie roślinności zanurzonej: wywłócznik (Myriophyllum sp.), rdestnica (Potamogeton sp.), ramienice (Charophyta sp.), moczarka kanadyjska (Elodeetum canadensis), mech wodny (Fontinalis antipyretica Hedw.) [ wg. "Dokumentacji obwodu rybackiego...", 1978 r].

4. - Hydrologia

     Jezioro   Goszcza   jest  jeziorem  przepływowym.  Od wschodu wpływa do jeziora kanał  [A-21] dawniej połączony z Kanałem Niesulickim, od  zachodu ciek wodny bez nazwy [B-22].  Z jeziora wypływa w kierunku północnym rz. Rakownik [O-31]. Powierzchnia zlewni jeziora wynosi 62,7 km2. Obszar zlewni przedstawia rysunek nr 2 a dane o zlewni  tabela nr 4.Większość zlewni położona jest na wysoczyźnie na zachód od rynny jeziora. Wysoczyzna jest słabo odwadniana ciekami powierzchniowymi z powodu dobrych warunków infiltracji opadów. Cieki stałe pojawiają się dopiero w strefie krawędziowej wysoczyzny. Zasadniczym ciekiem związanym z jeziorem jest Rakownik - kanał melioracyjny odwadniający dno rynny niesulicko jordanowskiej (Tabela nr 5).     Charakterystyczne  przepływy   dla  przekroju  na odpływie z jeziora ustalone metodą  zlewni analoga z rz. Obrą Leniwą w przekroju  wodowskazu Wojnowo wynoszą odpowiednio [wg "Dokumentacji obwodu rybackiego...", 1978 r] :  średnia niska woda - 0,088  m3/s, najdłużej trwająca woda - 0,177 m3/s, średnia roczna woda - 0,258 m3/s,  średnia wielka woda - 0.972  m3/s, najwyższa wielka woda roczna [ 1%]  - 2,224  m3/s. W tabeli nr 6 przedstawiono wyniki pomiarów chwilowych przepływów wykonanych metodą młynkowania w trakcie prowadzenia badań w 2003 roku.

5. Użytkowanie ziemi w zlewni

Zlewnia  bezpośrednia jeziora w ok. 40 % pokryta jest lasem, 35 % to łąkami i nieużytkami, a w 25 % zabudową rekreacyjno wypoczynkową i bytowo gospodarczą miejscowości Nowa Wioska i Lubrza. Zlewnia jeziora Goszcza jest asymetryczna, słabo rozwinięta od strony wschodniej i silnie rozwinięta od zachodniej. W obrębie zlewni występują trzy typy krajobrazu: dna rynny glacjalnej, krawędziowy i wysoczyznowy. Największą powierzchnię zlewni (powyżej 80 %) stanowią tereny wysoczyznowe. Na terenie wysoczyzny przeważa typ rzeźby równinno falistej. [Żynda, 1976]. Deniwelacje względne powierzchni wynoszą od 10  do 20 m. Pod względem geomorfologicznym wysoczyznę tworzy II i III poziom sandrowy. Jedynie północno wschodnia część zlewni tworzy morena czołowa. Na wysoczyźnie występują gleby bielicowe, miejscami brunatne, wytworzone na piaskach słabogliniastych. Miejscami występują gleby wytworzone z piasków gliniastych na glinach. Tworzą one elementy lepszych gleb. Na wysoczyźnie grunty orne stanowią około 50 %, powierzchni pozostały obszar zajmują lasy sosnowe, miejscami mieszane. Warunki infiltracji na wysoczyźnie są dobre. Jest to powodem braku większych cieków w rejonie zlewni. Prawie cały odpływ wód opadowych odbywa się drogą podziemną. Po obu stronach rynny polodowcowej występuje krajobraz krawędziowy. Obszar ten jest silnie porozcinany przez wody burzowe. Wytworzył się tu typ rzeźby pagórkowatej, z licznymi dolinkami nacinającymi krawędź rynny. Wysokości względne wynoszą tu 30 - 50 m. Wschodnia krawędź rynny jest wyższa i wynosi 50 m. Strefa krawędziowa jest przeważnie zalesiona, jedynie fragmenty łagodniejszych zboczy krawędzi zachodniej są wykorzystywane rolniczo. Całkowity obszar zlewni jeziora przedstawiono na rysunku nr 2.

6. Użytkowanie wód

     Aktualny   oraz  projektowany  sposób  użytkowania  jeziora Goszcza  związany  jest ściśle z lokalizacją jeziora na obszarze chronionego krajobrazu. Jezioro spełnia funkcję rekreacyjno turystyczną i służy do celów rybackich (tabela nr 7). Na jeziorze  prowadzi się  ekstensywną  gospodarkę  rybacką.  Odłowy  i  zarybianie prowadzi Polski Związek Wędkarski. W jeziorze żyją lin Tinca tinca, szczupak Esox lucius, sandacz Stizostedion lucioperca, węgorz Anguilla anguilla, karaś Carassius carassius, leszcz Abramis brama, płoć Rutilus rutilus, okoń Perca fluviatilis, wzdręga Scardinius erythrophthalmus, ukleja Alburnus alburnus, krąp Blicca bjoerkna, karp Cyprinus carpio i sum Silurus glanis.  Według rybaków warunki zimowania i żerowania ryb są dobre. Istnieje możliwość migracji ryb pomiędzy jeziorem Lubie i Goszcza. Brak jest możliwości migracji ryb między jeziorami położonymi powyżej miejscowości Lubrza ze względu na obecność śluzy która nie posiada przepławki dla ryb. Wydajność rybacka jeziora Goszcza wynosi 30 kg/ha. Jezioro jest zarybiane węgorzem Anguilla anguilla , wylęgiem sielawy Coregonus albula-Forma, czasem szczupakiem Esox lucius, linem Tinca tinca i karasiem Carassius carassius .

7. Źródła zanieczyszczeń wód

         Nad   brzegami   jeziora   usytuowane są dwa ośrodki wypoczynkowe  i jedno pole biwakowe.  Największy ośrodek wypoczynkowy znajduje się w  północno wschodniej części jeziora, w miejscowości Lubrza. Ośrodek posiada pomosty kąpielowy i na sprzęt pływający. Aktualnie ścieki z tych ośrodków są gromadzone w zbiornikach bezodpływowych i wywożone na oczyszczalnię ścieków poniżej zlewni jeziora. Bezpośrednio do jeziora nie są odprowadzane ścieki. Prawdopodobną przyczyną złej jakości  wody jeziora są zanieczyszczenia zdeponowane w osadach.  W latach ubiegłych do jeziora odprowadzano znaczne ilości ładunków zanieczyszczeń o charakterze organicznym poprzez kanał dopływający [A-21]. W jeziorze w okresie letnim hypolimnion jest całkowicie pozbawiony tlenu co powoduje uwalnianie dużych ilości fosforanów z osadów dennych. Fosforany powodują zwiększoną produkcję pierwotną jeziora.

8. Dokonane i projektowane zmiany w użytkowaniu jeziora

     Jezioro  Goszcza  ze  względu  na walory rekreacyjne zaliczane jest do terenów turystycznych pierwszej kategorii. Jezioro     w    perspektywie    przeznaczono    do zagospodarowania rekreacyjno turystycznego i wędkarskiego. Jezioro   wraz   z   okolicami   znajduje  się  na  terenie obszaru krajobrazu chronionego. W  wodach  jeziora prowadzona jest ekstensywna gospodarka rybacka. 

9. Warunki meteorologiczne w czasie prowadzenia badań

Jezioro Goszcza znajduje się w obrębie VI Krainy Klimatycznej Pojezierza Lubuskiego. Charakterystyczne cechy klimatu tego rejonu :

        - średnia roczna temperatur (1951 - 1965) + 8,0°C
        - średnia temperatura lipca i sierpnia + 17,4 °C
         - amplituda roczna temperatur (1951 - 65) 19,8 °C
         - liczba dni gorących w ciągu roku  31,7
         - liczba dni gorących w lipcu i sierpniu  18,1
         - czas trwania lata (temp. śr. powyżej 15 °C)  91 dni - 3.VI. - 1.IX.
         - potencjalny sezon kąpielowy (temp. śr. pow. 18 °C) 131 dni - 14. V. - 21.IX
         - opady atmosferyczne roczne ( z lat 1951 - 1965) 534 mm
         - opady atmosferyczne roczne ( z lat 1891 - 1930) 544 mm
         - opady atmosferyczne w okresie wegetacyjnym 297 mm
         - liczba dni z opadem w roku 103,6

Powyższe dane klimatyczne są podane na podstawie obserwacji prowadzonych na stacji klimatycznej w Świebodzinie. Na posterunku opadowym w Żelechowie na podstawie obserwacji z lat 1891 - 1930 średni opad roczny wynosiL 575 mm. Posterunek opadowy Żelechów położony jest 6   km na zachód od jeziora Lubie na terenie zlewni jeziora Goszcza. Jeziora  Goszcza znajduje się w głębokiej rynnie o podmokłym dnie, co powoduje, że w stosunku do wysoczyzny występuje tu większa wilgotność względna oraz większa ilość mgieł a mniejsza ilość wiatrów. Przeważają wiatry północne i południowo zachodnie wiejące wzdłuż rynny. Ampiltuda wahań dobowych w okolicy jeziora jest niższa niż na wysoczyźnie, ze względu na kumulacje ciepła przez jezioro ( w dzień pochłania ciepło, a w nocy oddaje).

W czasie badań wiosennych w dniu 16 kwietnia 2003 r temperatura powietrza wynosiła 14 - 16°C, było słonecznie, wiał  wiatr z kierunku południowo - wschodniego o sile 5-6  m/s.  W czasie badań letnich w dniu 21 sierpnia 2003 r temperatura powietrza wynosiła  26 °C, było słonecznie, wiał wiatr z kierunku  północno zachodniego o sile 1 - 2  m/s.

10. Ogólna kategoria podatności jeziora na degradację

          Jezioro   Goszcza   charakteryzuje się II kategorią podatności na degradację. Oznacza to, że jest to jezioro o średnich warunkach naturalnych, niezbyt odporne na degradujące wpływy zewnętrzne. Posiada  dość  dobre   warunki morfometryczne zabezpieczające jezioro przed degradującym wpływem zanieczyszczeń antropogennych. Wyraża się to dość dużą głębokością średnią. Korzystnym stosunkiem objętości epilimnionu do  powierzchni  dna  czynnego. W jeziorze tym wymiana materii  między  warstwą  epilimnionu  i  dnem  jest  niewielka, natomiast   nieduża   objętość   epilimnionu   nie   sprzyja "rozcieńczeniu"  zanieczyszczeń.  Zwiększony  procent  wymiany  wody w  ciągu  roku  wpływa  niekorzystnie  na jakość wód jeziora. Podobnie niezbyt duży hypolimnion. Wody hypolimnionu  w okresie lata są całkowicie  odtlenione. Jezioro  charakteryzuje  się  wysokim współczynnikiem Schindlera. W zlewni  bezpośredniej jeziora występują  pola uprawne,  zabudowa gospodarcza miejscowości  Lubrza  i Nowej Wioski oraz lasy. Wyniki   punktacji   wartości   poszczególnych   wskaźników podatności  na  degradację  jeziora  przedstawiono w tabeli nr 8.