Poprzedni Spis treści Następny

1. Charakterystyka Województwa Lubuskiego

autorzy: Marek Demidowicz, Wojciech Konopczyński


Fragment zabytkowego rynku w Bytomiu Odrzańskim

1. Obszar

Województwo lubuskie zajmuje środkowozachodnią część Polski o powierzchni 13 989 km2 (4,5% powierzchni kraju). Województwo graniczy od północy z województwem zachodniopomorskim, od wschodu z województwem wielkopolskim, a od południa z województwem dolnośląskim. Granica zachodnia jest granicą państwową z Republiką Federalną Niemiec. Województwo lubuskie powstało 1 stycznia 1999 roku z połączenia większych części dwóch dawnych województw: gorzowskiego i zielonogórskiego oraz przyłączenia dwóch gmin z dawnego województwa leszczyńskiego.

2. Podział administracyjny

Funkcję ośrodków stołecznych województwa pełnią dwa miasta. Siedziba sejmiku wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego znajduje się w Zielonej Górze, siedziba administracji rządowej w Gorzowie Wielkopolskim. Województwo podzielone jest na dwanaście powiatów ziemskich: gorzowski, krośnieński, międzyrzecki, nowosolski, słubicki, strzelecko-drezdenecki, sulęciński, świebodziński, wschowski, zielonogórski, żagański, żarski oraz dwa powiaty grodzkie: Gorzów Wielkopolski i Zieloną Górę. W skład powiatów wchodzą 83 gminy, 42 miasta, 1377 miejscowości wiejskich i 1016 sołectw.

3. Demografia

Województwo lubuskie zamieszkuje 1009,2 tys. mieszkańców (2,6% ludności kraju), w tej liczbie 519,4 tys. to kobiety, a 489,8 tys. mężczyźni (106 kobiet przypada na 100 mężczyzn). Przekrój wiekowy ludności województwa przedstawia się następująco: dzieci i młodzież w wieku 0-18 lat - 236,3 tys. osób, dorośli w wieku 19-64 lata - 656,1 tys. osób, ludzie starsi - 65 lat i więcej - 116,6 tys. osób. Przyrost naturalny ludności województwa, choć nieduży (0,9 na 1000 ludności) przewyższa średni w kraju (-0,2). Przeważająca liczba ludności zamieszkuje na obszarach zurbanizowanych - 648,2 tys. w miastach, 361,0 tys. na wsi. Gęstość zaludnienia jest mała i wynosi tylko 72 os./km2 (średnia dla Polski - 122 os./km2).

4. Geografia fizyczna

Obszar województwa lubuskiego położony jest w prowincji Niżu Środkowoeuropejskiego pozaalpejskiej części Europy Zachodniej. Na terenie województwa wyróżniamy obszary trzech podprowincji. Największa północno-środkowa część województwa, w granicach zasięgu ostatniego zlodowacenia, zalicza się do podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego. Wyróżniają się tu dwa rodzaje naturalnych krajobrazów: młodoglacjalny (pagórkowato-pojezierny, równinno-morenowy, sandrowo-pojezierny) i dolinny (tarasy z wydmami, zalewowe dna dolin). Południowa część województwa rozciąga się na częściach dwóch innych podprowincji: Niziny Środkowopolskiej i Sasko-Łużyckiej. W podprowincjach tych występują równiny denudacyjne albo akumulacyjne o małych nachyleniach, niezbyt liczne ale dobrze rozwinięte rzeki, piaszczyste lub żwirowe kemy, ozy i moreny czołowe w formie wzgórz ostańcowych.

5. Klimat

Ziemia lubuska należy do wyróżnionego w "Atlasie klimatycznym Polski" regionu klimatycznego lubusko-dolnośląskiego. Klimat na północy województwa, w pasie pradoliny Noteci i Warty, ma charakter przejściowy między chłodnym i dość wilgotnym regionem pomorskim a cieplejszą i suchszą częścią środkową i południową regionu lubusko-dolnośląskiego. Obszar regionu zaliczany jest do najcieplejszego w kraju. W Słubicach znajduje się tzw. polski biegun ciepła, gdzie notowane są najwyższe maksymalne temperatury w Polsce. Średnia temperatura roczna z wielolecia jest wysoka i na prawie całym obszarze województwa wynosi około 8,0 °C. Średnie sumy opadów atmosferycznych w okresie rocznym kształtują się na przeważającej powierzchni województwa na poziomie 500-600 mm i powyżej 600 mm w części południowej. W stosunku do danych z wielolecia ostatnie lata należały do ciepłych pod względem temperatury i średnich pod względem opadów. Średnie roczne temperatury powietrza z roku 2004 odnotowane na stacjach meteorologicznych w Gorzowie Wlkp. i Zielonej Górze wyniosły 9,0 °C, a średnie rocznych sum opadów z tego samego roku wyniosły w Gorzowie Wlkp. 578 mm i Zielonej Górze 545 mm.


Kłodawka w Gorzowie Wlkp.

6. Geologia i surowce naturalne

Pod względem geologicznym obszar województwa lubuskiego ma budowę wielopiętrową. Najstarsze i najgłębiej położone piętro zbudowane jest ze skał kryptozoiku, powyżej ze skał er paleozoiku i mezozoiku. Nad nimi znajdują się utwory okresów paleogenu i neogenu, tworząc kilkusetmetrową warstwę ery kenozoiku. Ostatni okres geologiczny - neogen - na obszarze województwa zaznaczył się intensywnymi procesami erozji i sedymentacji. Wpływ na procesy morfotwórcze i zróżnicowanie miąższości osadów miały procesy erozji spowodowane przede wszystkim działalnością lodowców i ich wód roztopowych. W czasie trwania ostatniej epoki lodowcowej lądolód skandynawski kilkakrotnie nasuwał się na obszar kraju. Ostatnie zlodowacenie Odry, zwane bałtyckim, miało miejsce 1215 tysięcy lat temu. Ukształtowało ono obecną rzeźbę powierzchni ziemi województwa lubuskiego do linii Gubin - Lubsko - Zielona Góra - Sława. Za krajobraz na południe od tej linii odpowiedzialne jest wcześniejsze zlodowacenie Wisły, nazywane środkowopolskim. Nieregularne ruchy lądolodów spowodowały powstanie ciągów moren, wałów czołowomorenowych i stref zaburzeń glacitektonicznych.

Obszar województwa lubuskiego zasobny jest w różnorodne surowce mineralne, między innymi występują tu udokumentowane złoża: węgla brunatnego, ropy, gazu, rudy miedzi, torfu, kredy jeziornej, soli kamiennej, soli potasowej, surowców ilastych do produkcji materiałów ogniotrwałych i wyrobów kamionkowych, piasków szklarskich, piasków budowlanych oraz kruszyw naturalnych.

7. Hydrografia

Cały obszar województwa lubuskiego znajduje się w zlewisku Bałtyku, zlewni środkowego biegu rzeki Odry. Dopływają tu do niej duże rzeki: Bóbr, Nysa Łużycka i Warta. Do Odry bezpośrednio lub pośrednio dopływa również szereg mniejszych rzek posiadających całkowitą zlewnię na obszarze województwa (między innymi: Pliszka, Ilanka, Kanał Postomski). Rzeki te charakteryzują się na ogół dobrą jakością wód w porównaniu z dużymi rzekami. Część północna województwa lubuskiego, na północ od doliny Odry, charakteryzuje się stosunkowo wysokim współczynnikiem jeziorności (stosunek powierzchni jezior do powierzchni wybranego obszaru), wynoszącym 2-3%, w stosunku do pozostałej części położonej poniżej linii ostatniego zlodowacenia, gdzie jeziorność wynosi poniżej 0,1%. Na terenie województwa występuje ogółem kilkaset jezior, w tym kilkadziesiąt o powierzchni większej niż 50 ha. Kilka z nich to duże, głębokie i czyste jeziora m.in.: Ciecz, Niesulickie, Lubikowskie, Chłop, Szarcz, Lipie, Ostrowiec i Osiek. Także szereg mniejszych jezior posiada duże walory rekreacyjne. Zasobność w wody podziemne województwa jest dobra w części północnej i średnia w części południowej. Wody podziemne zaliczają się głównie do regionu Środkowopolskiego, tylko obszar południowo-wschodni należy do regionu Przedsudeckiego. Zasoby eksploatacyjne wód podziemnych województwa stanowią ok. 4,8% zasobów całego kraju.

8. Lasy i ochrona przyrody

Powierzchnia województwa lubuskiego w 48,7% pokryta jest lasami, co stanowi największy współczynnik lesistości w kraju. W strukturze siedliskowej przeważają siedliska borowe, z sosną jako gatunkiem panującym, występują one na prawie 90% powierzchni lasów. W strukturze wiekowej lasów dominują drzewostany do 60 lat (II i III klasy). Mały jest udział drzewostanów starszych, powyżej 120 lat. Jest to skutek przewagi drzew iglastych, o krótszym okresie życia niż drzewa liściaste. W strukturze własnościowej dominują lasy państwowe. Udział lasów prywatnych w województwie lubuskim wynosi zaledwie 1,2%.

Na terenie województwa znajdują się 2 parki narodowe: Drawieński i "Ujście Warty". Drawieński Park Narodowy ma powierzchnię ponad 11 tys. ha, z czego niecałe 50% leży na terenie woj. lubuskiego - w gminie Dobiegniew. Położony w mezoregionie Równiny Drawskiej chroni przyrodę Pojezierza Południowopomorskiego. Park Narodowy "Ujście Warty", o powierzchni ponad 8 tys. ha położony u ujścia Warty do Odry, obejmuje ochroną rozległe siedliska ptaków wodnych i błotnych. Na terenie Parku stwierdzono występowanie 248 gatunków ptaków, z czego 174 to gatunki lęgowe. Teren Parku jest bardzo ważnym miejscem dla ptaków zarówno w sezonie lęgowym, jak i w okresie przelotów i zimowania, przede wszystkim dla gęsi, kaczek i łabędzi. W województwie utworzono 8 parków krajobrazowych: Łagowski, Pszczewski, Barlinecko-Gorzowski, "Ujście Warty", Gryżyński, Krzesiński, Przemęcki i "Łuk Mużakowa".

Łączna powierzchnia parków krajobrazowych wynosi obecnie prawie 80 tys. ha. W województwie istnieją ponadto 52 rezerwaty przyrody, o łącznej powierzchni ponad 3,4 tys. ha, z czego 30 obiektów to rezerwaty leśne, 7 torfowiskowe, 6 faunistyczne, 4 wodne, 4 florystyczne i 1 stepowy. Ochroną objęto też 1712 pomników przyrody (w tym 202 utworzone uchwałami gmin), 324 użytki ekologiczne (w tym 13 utworzonych uchwałami gmin) o powierzchni ponad 2,8 tys. ha oraz 6 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych o powierzchni 14,9 tys. ha.

Obecnie trwają prace nad powołaniem sieci Natura 2000.Łącznie powierzchnia obszarów chronionych wynikających z Dyrektywy "ptasiej" i "siedliskowej" wynosi ponad 57 tys. ha. Są to obszary przyjęte przez Radę Ministrów i zaproponowane Komisji Europejskiej. Równolegle do prac nad wersją rządową, własny projekt przygotowały organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną przyrody tworząc tzw. Shadow List, obejmujące ponad 250 tys. ha obszarów specjalnej ochrony ptaków i ponad 160 tys. ha projektowanych specjalnych obszarów ochrony siedlisk. Ostateczna lista obszarów będzie znana po ich akceptacji przez Komisję Europejską, a do tego czasu obie listy obszarów chronionych funkcjonują równoprawnie.

9. Gospodarka i rolnictwo

Województwo lubuskie jest regionem średnio uprzemysłowionym. W wyniku restrukturyzacji gospodarki z początku lat 90. XX wieku przemysł, zwłaszcza tradycyjnych branż, przestał odgrywać tu dominującą rolę.
Największe ośrodki gospodarcze to: Gorzów Wlkp. i Zielona Góra. Coraz więcej inwestorów przyciąga też utworzona w 1997 r. Kostrzyńsko-Słubicka Specjalna Strefa Ekonomiczna, z podstrefami w Bytomiu Odrzańskim, Gorzowie Wlkp., Gubinie i Nowej Soli. Większość podmiotów gospodarczych (ok. 96%) działa w sektorze prywatnym. Prawie 60% PKB wytwarzanego w województwie lubuskim powstaje w usługach. Charakterystyczną cechą gospodarki regionu jest obecność zakładów przemysłowych różnej wielkości (wykorzystujących często lokalne zasoby surowców) także w małych miejscowościach i na terenach wiejskich. W regionie działają przedsiębiorstwa ze wszystkich niemal branż, m.in.: spożywczej, drzewnej, papierniczej, metalowej, chemicznej, meblarskiej, energetycznej i poligraficznej. Tradycyjnie silnym sektorem lubuskiej gospodarki jest budownictwo.

Dobry stan środowiska i dobre warunki klimatyczne (długi okres wegetacyjny i łagodne zimy) sprzyjają rozwojowi rolnictwa, mimo że w regionie przeważają gleby gorszej jakości. Przeciętna powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwie indywidualnym wynosi prawie 10 ha. Sektor prywatny użytkuje ponad 80% gruntów rolnych, w tym rolnicy indywidualni gospodarzą na ponad 65% areału, pozostałe 20% jest własnością Skarbu Państwa. Uprawia się tu przede wszystkim zboża (63,1%), ziemniaki (4,4%) oraz rzepak i rzepik (5,7%). W hodowli dominuje drób, który stanowi ponad połowę produkcji zwierzęcej, podczas gdy trzoda chlewna - ok. 40%, a bydło niecałe 10%.


Fragment lasu mieszanego

10. Ochrona środowiska - inwestycje i zagrożenia

Województwo lubuskie, mimo że jest jednym z najmniejszych województw w kraju, o stosunkowo niskim uprzemysłowieniu i największym zalesieniu, nie jest pozbawione różnorodnych problemów ekologicznych. Najważniejsze z nich to: konieczność kompleksowego rozwiązania gospodarki wodno-ściekowej, szczególnie na terenach wiejskich, zminimalizowanie uciążliwości związanych z komunikacją samochodową (nadmierny hałas, emisja spalin, zanieczyszczenie powietrza, występowanie poważnych awarii, niedostateczna ilość obwodnic), konieczność uporządkowania gospodarki odpadami, szczególnie komunalnymi oraz zamknięcie i rekultywacja starych składowisk i likwidacja licznych tzw. dzikich wysypisk odpadów.

Region ma na swoim koncie także szereg sukcesów. Ostatecznie rozwiązany został problem starych, nieczynnych mogilników, w których zgromadzone były znaczne ilości przeterminowanych środków ochrony roślin i różnorodnych odpadów, w większości niebezpiecznych. Funkcjonują 2 spalarnie odpadów medycznych w Gorzowie Wlkp. i Nowej Soli oraz 3 regionalne zakłady utylizacji odpadów: w Gorzowie, Zielonej Górze i Długoszynie. Większość lubuskich miast posiada nowoczesne oczyszczalnie ścieków, a w zielonogórskiej oczyszczalni uruchomiono pierwszą w województwie suszarnię osadów ściekowych.


Nad Jeziorem Łagowskim

11. Nauka i kultura

Wiodącym ośrodkiem akademickim regionu jest Zielona Góra, siedziba Uniwersytetu Zielonogórskiego. W Słubicach funkcjonuje Collegium Polonicum, placówka Uniwersytetu Adama Mickiewicza, kształcąca studentów we współpracy z Uniwersytetem Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu posiada swoją filię w Gorzowie Wlkp. W Gorzowie i Sulechowie działają Państwowe Wyższe Szkoły Zawodowe, a ofertę edukacyjną dla studentów uzupełniają prywatne i samorządowe wyższe szkoły zawodowe kształcące na poziomie licencjackim.

Stolice kulturalne regionu to Gorzów Wlkp. i Zielona Góra, miasta gdzie swoje siedziby ma szereg instytucji kultury o znaczeniu regionalnym. W innych mniejszych ośrodkach znajduje się także szereg znaczących, nie tylko w skali regionu obiektów, m.in.: Muzeum Etnograficzne w Ochli, Muzeum Wojskowe w Drzonowie, czy też Muzeum w Międzyrzeczu z największą w Polsce kolekcją barokowych portretów trumiennych. W województwie lubuskim odbywa się wiele ważnych imprez kulturalnych, z których najbardziej znane to: Przystanek Woodstock (początkowo w Żarach, a ostatnio w Kostrzynie nad Odrą), Winobranie w Zielonej Górze, Jesień Jazzowa w Gorzowie Wlkp., Lubuskie Lato Filmowe w Łagowie oraz festiwal "Muzyka w Raju" w pięknych zabytkowych wnętrzach pocysterskiego zespołu klasztornego w Gościkowie Paradyżu.

Marek Demidowicz, Wojciech Konopczyński

LITERATURA

1. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej: Atlas klimatyczny Polski, Wyd. PPWK, Warszawa 1973
2. Jermaczek A., Maciantowicz M. red.: Przyroda Ziemi Lubuskiej, Wydawnictwo Klubu Przyrodników, Świebodzin 2005
3. Kondracki J.: Geografia fizyczna Polski, PWN, Warszawa 1988
4. Kozłowski S. i inni: Surowce mineralne ziemi lubuskiej, Wyd. Geologiczne, Warszawa 1978
5. Rocznik statystyczny województwa lubuskiego 2005, Urząd Statystyczny, Zielona Góra 2005
6. Zarząd Województwa Lubuskiego: Program ochrony środowiska dla województwa lubuskiego na lata 2003-2010, Zielona Góra 2003
7. Zarząd Województwa Lubuskiego: Strategia rozwoju województwa lubuskiego, Zielona Góra 2000

 

Poprzedni Spis treści Następny